Gerrit van Honthorst - The Concert

Gerrit van Honthorst (1592–1656) wordt al lang beschouwd als een van de grootste schilders uit de Nederlandse Gouden Eeuw. Na zijn opleiding in Utrecht reisde hij rond 1615 naar Italië, waar hij de radicale stilistische en thematische ideeën van Caravaggio omarmde. De directheid van Caravaggio's religieuze en genrestukken, gekenmerkt door dramatische gebaren en duidelijke contrasten tussen licht en donker, inspireerde een generatie "Caravaggisten" in heel Europa. Deze kunstenaars werkten over het algemeen direct naar geposeerde modellen, net als Caravaggio, en brachten hun scènes dicht bij het beeldvlak om ze als een verlengstuk van het dagelijks leven te laten aanvoelen. Honthorst schilderde met name met flair en zelfverzekerdheid, gebruikte heldere kleuren en sterke clair-obscuristischeffecten, en zijn levensgrote, sensuele figuren in exotische kostuums gaven zijn beelden een gedurfde aanwezigheid.

Toen Honthorst in 1620 terugkeerde naar Utrecht was hij al een beroemd kunstenaar en werd hij gevierd in zijn geboortestad. Zijn enthousiaste omarming van het caravaggisme en zijn internationale faam spraken ook zeer tot de verbeelding aan het hof van Prins Maurits van Nassau in Den Haag. De Prins van Oranje, zoals hij bekend was, probeerde bewust de reputatie van het hof te verbreden door zijn residenties te verbeteren, tuinen aan te leggen, muzikale soirées te geven en schilderijen te verwerven.

Honthorst's "Het Concert" wordt voor het eerst vermeld in een inventaris uit 1632 van een van de paleizen van de Prins van Oranje in Den Haag. Hoewel het schilderij mogelijk door Maurits is aangekocht, kan het ook een diplomatiek geschenk zijn geweest. Schilderkunst werd vaak aan de prins gegeven als waardering voor bewezen diensten of in de hoop op toekomstige gunsten. Een mogelijke bron voor zo'n diplomatiek geschenk was de verbannen koning van Bohemen, Frederik I, die zich in 1621 met zijn vrouw, Elizabeth Stuart, in Den Haag had gevestigd nadat zijn protestantse troepen waren verslagen door katholieke legers. Zelfs in ballingschap verzamelden de koning en koningin van Bohemen actief kunstwerken en leidden ze een weelderige levensstijl met middelen die gedeeltelijk door de Prins van Oranje werden verstrekt. Ze waren grote bewonderaars van Honthorst, en hij werd uiteindelijk hun hofkunstenaar.

Frederik en Elizabeth hebben het schilderij mogelijk in opdracht gegeven en het vervolgens aan de Prins van Oranje geschonken uit waardering voor zijn financiële steun. Deze hypothese is gebaseerd op de gelijkenis tussen de concertmeester in Honthorst's schilderij en een illustratie van Frederik die bal speelt in een hedendaags manuscript dat het hofleven in Den Haag uitbeeldt.

"Het Concert" was veel meer dan een decoratief element in een hoflijke omgeving. Het had ook een onderliggende politieke boodschap. Harmonie in de samenleving, net als in muziek, bestaat wanneer de leiding van de leider wordt gevolgd. Dit adagium zou passend zijn geweest voor zowel de Prins van Oranje als Koning Frederik I van Bohemen.

Tot voor kort was de invloed van Caravaggio op de kunst in Noord-Europa niet vertegenwoordigd in de verder rijke collectie Nederlandse kunst van de Galerij. De aankoop in 2009 van Hendrick ter Brugghen's "Doedelzakspeler", 1624, was een eerste stap om deze leemte op te vullen. Samen met de Italiaanse, Franse en Spaanse Caravaggistische schilderijen van de Galerij, geven de werken van deze twee meesters de enorme impact weer die Caravaggio's stijl in de 17e eeuw in heel Europa had.